W dniach 22 i 23 kwietnia odbyła się w Warszawie Międzynarodowa Konferencja Naukowa z okazji 60 rocznicy wejścia w życie Europejskiej Konwencji o Ochronie Praw Człowieka, pod patronatem honorowym Prezesa Europejskiego Trybunału Praw Człowieka w Strasburgu DEANa SPIELMANNa.

Przedstawiciele naszego Związku, a także Stowarzyszenia Emerytów i Rencistów Policyjnych oraz Federacji Stowarzyszeń Służb Mundurowych Rzeczypospolitej Polski i Stowarzyszenia SOWA byli uczestnikami Konferencji.

W zespole problemowym panelu nr 11 "Prawa człowieka a rozliczanie z przeszłością" mieliśmy okazję do wyrażenia własnych poglądów związanych z ustawą Sejmu RP z dnia 23.01.2009 r., orzeczeniem Trybunału Konstytucyjnego z dnia 24.02.2010 r. uznającego tę ustawę za zgodną z Konstytucją RP i praktyką Sądów Okręgowego i Apelacyjnego w Warszawie w stosowaniu tej ustawy. Głównymi referentami w tym zespole byli :

Mec. Damian Sucholewski z tematem "Prawa człowieka w praktyce sądowej w sprawach dotyczących rozliczeń z przeszłością".

Dr Marcin Dąbrowski z tematem "Standardy europejskie dotyczące rozliczenia z systemem totalitarnym a polskie rozwiązania prawne".

Krzysztof Polkowski z tematem "Weryfikacja oficera Wojskowych Służb Informacyjnych a problem przestrzegania praw człowieka w demokratycznej Polsce".

Sędzia Sądu Okręgowego Marek Przysucha z tematem "Związanie sędziego prawem niegodziwym - formuła Gustawa Radbrucha w praktyce polskich sądów" .

W innych zespołach problemowych zostały wygłoszone referaty o tytułach kojarzących się z naszą sytuacją, spowodowaną ustawą z dnia 23.01.2009 r. na przykład :

"Przewlekłość polskich procesów w odniesieniu do art. 6 Europejskiej Konwencji Praw Człowieka i Podstawowych Wolności",

"Wpływ art. 6 Europejskiej Konwencji Praw Człowieka na ustawodawstwo Polskie",

"Konwencja o Ochronie Podstawowych Praw i Wolności w orzecznictwie Trybunału Konstytucyjnego",

"Trybunał Konstytucyjny jako strażnik praw człowieka i podstawowych wolności - nowe wyzwania, nowe rozwiązania",

"Problem ochrony praw i wolności obywatelskich w krajowym porządku prawnym. Normatywna regulacja zagadnienia a pragmatyczna rzeczywistość",

"Ochrona praw człowieka w krajowym systemie ubezpieczeń społecznych - rola orzecznictwa sądów i Trybunału Konstytucyjnego".

Równoległe w czasie obrad tych zespołów, gdzie prezentowano wymienione wyżej tematy, uniemożliwiło nam wymianę myśli z referentami, a przede wszystkim stwierdzenie czy w swoich wystąpieniach odnieśli się do skutków ustawy z 23.01.2009 r. Będzie to możliwe dopiero po publikacji książkowej z przebiegu Konferencji. Zwrócimy się też do organizatora Konferencji o umożliwienie nam nawiązania kontaktu z autorami tych referatów.

Przygotowując się do udziału w Konferencji nasze środowiskowe organizacje emerytów i rencistów sformułowały apel do Prezesa Europejskiego Trybunału Praw Człowieka w Strasburgu, zawierający prośbę o pilotażowe rozpoznanie skarg. Apel ten podpisany przez Prezydenta Federacji Stowarzyszeń Służb Mundurowych Rzeczypospolitej Polski, Prezesa Stowarzyszenia Emerytów i Rencistów Policyjnych oraz Prezesa Związku Byłych Funkcjonariuszy Służb Ochrony Państwa został przyjęty przez organizatora Konferencji do przekazania Prezesowi ETPC Dean Spielmannowi.

Z dużym zaciekawieniem oczekiwałem, sygnalizowanego w programie Konferencji, wystąpienia prezesa Trybunału Konstytucyjnego Andrzeja Rzeplińskiego. Wystąpienie okazało się nadzwyczaj krótkie i mało merytoryczne w stosunku do tematu Konferencji. Odnotowałem takie tezy z jego wystąpienia :

  • prawa człowieka mogą być przestrzegane wyłącznie w państwach demokratycznych;
  • demokracja jest wówczas gdy wybory parlamentarne są wolne - u nas takie wybory odbyły się dopiero w 1991 roku;
  • transformacja ustrojowa w Polsce zaczęła się w 1989 roku i zakończyła w 1992 roku.

Na tym tle trzeba przypomnieć datę ustawy o zaopatrzeniu emerytalnym 18.02.1994 r., którą Sejm RP VI kadencji postanowił zmienić na naszą niekorzyść, przypisując nam zbiorowo zbrodnie, a Trybunał Konstytucyjny ustami Andrzeja Rzeplińskiego jako sędziego sprawozdawcy, uznał za zgodną z Konstytucją RP w dniu 24.02.2010 r. mimo, że w czasie od 1994 do 2010 roku nie zaistniały żadne nowe okoliczności uzasadniające taką zmianę.

Wniosek z daty jest oczywisty, ustawa określająca zasady naliczania emerytur została uchwalona przez Sejm demokratycznego państwa, wybrany w wolnych wyborach i po zakończeniu transformacji ustrojowej. Czym zatem jest ustawa z 23.01.2009 roku zmieniająca tę z 18.02.1994 roku? Jest źródłem prawa niegodziwego !

Uczestnicząc w Konferencji dowiedziałem się z wygłoszonych na niej referatów, że nie ma przepisów prawnych zabraniających bezpośredniego stosowania przepisów Konstytucji ani Konwencji o Ochronie Praw Człowieka i Podstawowych Wolności. Sędzia może czuć się związany prawem niegodziwym (ustawa z 23.01.2009r), ale w myśl poprzedniego zdania nie musi dać się nim "związać" - także wolą polityczną partii sprawującej aktualnie władzę i w swoim orzeczeniu oprzeć się na ustalonej w czasie procesu rzeczywistości i wiedzy prawniczej - tylko nie tej wyniesionej ze szkoleń przeprowadzonych przez IPN.

Prezes Zarządu Głównego ZBFSOP
Maciej Niepsuj

Od Redakcji:

Formuła Radbrucha - formuła filozoficznoprawna autorstwa niemieckiego prawnika i filozofa Gustawa Radbrucha. Głosi ona, że jeśli norma prawna w drastyczny sposób łamie podstawowe normy moralne, to nie obowiązuje (lex iniustissima non est lex). Taka norma nie dostępuje godności bycia prawem, może być odrzucona i tym samym obywatele nie mają obowiązku jej przestrzegania, a administracja państwowa i sądownictwo jej stosowania. Jest ona jedną z czołowych współczesnych koncepcji zbliżających do siebie pozytywizm prawniczy i prawnonaturalizm.

Formuła została zaprezentowana po raz pierwszy w 1946 r. w artykule Ustawowe bezprawie i ponadustawowe prawo, który był reakcją na degenerację systemu prawnego w czasach Trzeciej Rzeszy. Według Radbrucha prawnicy niemieccy przez silne przywiązanie do pozytywizmu prawnego, nie byli w stanie przeciwstawić się instrumentalizacji prawa przez nazistów.

Do formuły Radbrucha wielokrotnie odwoływały się niemieckie sądy, szczególnie Federalny Trybunał Konstytucyjny. Chociaż koncepcja Radbrucha jest szeroko znana i dyskutowana, poza Niemcami brak jest bezpośrednich odwołań do niej w orzecznictwie sądowym (choć można znaleźć wyroki, uzasadniane w podobny sposób).

Przypisy

1. Gustav Radbruch: Ustawowe bezprawie i ponadustawowe prawo. W: Zarys filozofii prawa. Maria Szyszkowska (red.). Białystok: Temida 2, 2000, s. 256-266. ISBN 83-86137-72-X.

2. Iwona Wróblewska: Formuła Radbrucha. Pojęcie i zastosowanie w orzecznictwie. W: Wykładnia prawa i inne problemy filozofii prawa. Lech Morawski (red.). Toruń: Wydawnictwo Uniwersytetu Mikołaja Kopernika, 2005, s. 171-186.

3. Orzeczenia BVerfG z 14 lutego 1968 r, (Staatsangehrigkeitsbeschluss), por. też orzeczenia Staatsangehörigkeitsbeschluss II z 15 kwietnia 1980, Gestapobeschuss z 19 lutego 1957 r.

4. Katastrophenbefehlurteil z 12 grudnia 1951, oraz Deportationsurteil z 29 stycznia 1952 r.

5. Jerzy Zajadło: Odpowiedzialność za Mur. Procesy strzelców przy Murze Berlińskim. Gdańsk: 2003.; Formuła Radbrucha. Filozofia prawa na granicy pozytywizmu prawniczego i prawa natury. Gdańsk: 2001.