REZOLUCJA 1096 (1996)1 dotycząca środków (działań) służących do  przedsięwzięcia w celu poradzenia sobie z dziedzictwem dawnych komunistycznych systemów totalitarnych.

1. Dziedzictwo dawnych komunistycznych systemów totalitarnych stanowi trudny do rozwiązania problem. Na poziomie instytucjonalnym obejmuje zbyt dużą centralizację, militaryzację instytucji cywilnych, biurokrację, monopolizację, zbyt dużą liczbę regulacji prawnych (przepisów); na poziomie społecznym, sięga od kolektywizmu i konformizmu do ślepego posłuszeństwa i posługiwania się totalitarnymi schematami myślowymi. Przywrócenie cywilizowanego, liberalnego państwa prawa na takiej (powyższej) podstawie jest trudne - dlatego też stare struktury i schematy myślowe muszą zostać rozwiązane i zwalczone.

2. Cele tego procesu transformacyjnego są jasne: - stworzyć pluralizm demokratyczny oparty na zasadach prawa i szacunku dla praw człowieka. Proces powinien opierać się na zasadach  wolnego wyboru, równości szans, pluralizmu ekonomicznego oraz jawności w podejmowaniu decyzji. Środkami, które mogłyby pomóc w osiągnięciu wspomnianych celów byłyby: rozdział władzy, wolność mediów, ochrona własności prywatnej, rozwój społeczeństwa obywatelskiego, a także decentralizacja, demilitaryzacja, demonopolizacja i zmniejszenie stopnia zbiurokratyzowania.

3. Zagrożenia związane z nieudaną transformacją są wielorakie. W najlepszym przypadku nastąpiłyby rządy oligarchii zamiast demokracji, korupcja zamiast zasad prawa, zorganizowana przestępczość zamiast praw człowieka; w najgorszym  mogłaby mieć miejsce "jedwabna restauracja" totalitarnego reżimu, jeśli nie brutalne obalenie nowonarodzonej demokracji. W tym najgorszym wypadku, nowy niedemokratyczny system większego państwa mógłby stanowić zagrożenie dla jego słabszych sąsiadów. Kluczem do pokojowego współistnienia i udanego procesu transformacji jest osiągnięcie /wypracowanie/ równowagi polegającej na zapewnieniu sprawiedliwości bez poszukiwania zemsty.

4. I tak, demokratyczne państwo oparte na zasadach prawa, musi w radzeniu sobie z  dziedzictwem byłego systemu totalitarnego stosować proceduralne środki właśnie państwa prawa. Nie może stosować innych środków, gdyż nie byłoby wtedy lepsze niż totalitarny system. Demokratyczne państwo oparte na zasadach prawa ma do dyspozycji wystarczającą liczbę  środków aby zapewnić sprawiedliwość i ukarać winnych - nie może jednak kierować się chęcią zemsty zamiast sprawiedliwości. Musi natomiast respektować prawa człowieka i podstawowe prawa wolności, takie jak prawo do właściwego procesu, do bycia wysłuchanym i musi je stosować też do osób, które będąc wcześniej u władzy, same ich nie stosowały. Państwo oparte na zasadach prawa może się samo obronić przed odrodzeniem się komunistycznego, totalitarnego zagrożenia w momencie gdy ma do dyspozycji środki,  które nie są sprzeczne z prawem i z prawami człowieka i które polegają na stosowaniu prawa karnego i środków administracyjnych.

5. Zgromadzenie radzi, aby państwa postkomunistyczne rozwiązały byłe totalitarne reżimy przez restrukturyzację starych prawnych i instytucjonalnych systemów; taki proces powinien opierać się na zasadach:

  • demilitaryzacji - aby zlikwidować typowe dla komunistycznych totalitarnych reżimów - militaryzację typowo cywilnych instytucji polegającą np. na istnieniu wojskowej, więziennej administracji lub oddziałów MSW;
  • decentralizacji - głównie na poziomie lokalnym i w obrębie państwowych instytucji;
  • demonopolizacji i prywatyzacji - które są podstawą do stworzenia gospodarki rynkowej i pluralizmu społecznego;
  • odbiurokratyzowaniu - które powinno zredukować nadmiar komunistycznych, totalitarnych regulacji i przekazać władzę biurokratów obywatelom.

6. Proces musi także obejmować zmianę mentalności (serc i umysłów). Głównym celem byłoby wyeliminowanie strachu przed odpowiedzialnością, a także braku szacunku dla różnorodności, eliminacja skrajnego nacjonalizmu, nietolerancji, rasizmu i ksenofobii - które stanowią część starych reżimów.  Te podstawy powinny zostać zastąpione przez wartości demokratyczne takie jak: tolerancja, szacunek dla różnorodności  oraz poczucie odpowiedzialności za własne czyny.

7. Zgromadzenie zaleca też, aby przestępstwa popełnione przez jednostki w czasach komunistycznych, totalitarnego reżimu zostały rozliczone wg. standardowego kodeksu karnego. Jeżeli kodeks karny przewiduje dla niektórych  przestępstw ograniczony wymiar kary, można ten wymiar rozszerzyć - jeśli jest to kwestia proceduralna (formalna), a nie merytoryczna. Stosowanie prawa działającego wstecz jest jednak niedozwolone. Z drugiej strony, rozprawa i ukaranie kogokolwiek za jakieś działanie lub uchybienie, które w momencie popełnienia nie stanowiło przestępstwa /wykroczenia/ wg. państwowego prawa, ale które jest uznawane za przestępstwo wg. ogólnych zasad prawa stosowanego przez kraje cywilizowane jest dozwolone. Ponadto, w przypadku gdy osoba jasno łamała prawa człowieka, stwierdzenie, iż wykonywała jedynie rozkazy nie wyklucza nielegalności ani osobistej winy.

8. Zgromadzenie zaleca, aby rozliczanie indywidualnych przestępstw szło w parze z rehabilitacją osób oskarżonych o "przestępstwa", które nie są uważane za przestępstwa w kraju cywilizowanym i osób niesprawiedliwie skazanych. Ofiary totalitarnego systemu sprawiedliwości powinny otrzymać materialne odszkodowanie - nie powinno być ono niższe od odszkodowania, które średnio przyznawane jest dla niesłusznie skazanych wg. standardowego kodeksu karnego.

9. Zgromadzenie popiera otwarcie teczek służb specjalnych dla publicznego zbadania w niektórych byłych komunistycznych, totalitarnych krajach. Zaleca, aby umożliwić na prośbę zainteresowanych osób dostęp do dokumentów, które zostały zebrane na ich temat przez dawne tajne służby.

10. Ponadto, Zgromadzenie zaleca, aby własność - włącznie z kościelną, która została bezprawnie lub niesprawiedliwie przejęta przez państwo, znacjonalizowana (upaństwowiona), skonfiskowana lub w jakikolwiek sposób odebrana podczas rządów komunistycznego, totalitarnego systemu została w całości oddana oryginalnym właścicielom, jeżeli jest to możliwe do zrealizowania bez łamania praw obecnych właścicieli, którzy nabyli ją w dobrej wierze oraz którzy również wynajęli ją w dobrej wierze, nie szkodząc postępowi demokratycznych reform. W niektórych przypadkach, gdy jest to niemożliwe, należy przyznać odszkodowanie materialne. Roszczenia i konflikty powstałe w wyniku restytucji poszczególnych własności powinny być rozpatrywane przez sądy.

11. Jeżeli chodzi o osoby, które nie popełniły czynów podlegających karze według paragrafu 7., a które jednak zajmowały wysokie stanowiska w byłym komunistycznym, totalitarnym reżimie i wspierały go, Zgromadzenie zauważa/ zwraca uwagę/, iż niektóre państwa uznały za konieczne wprowadzenie administracyjnych środków, takich jak lustracja lub prawa dekomunizacyjne. Celem tych środków jest wykluczenie z możliwości sprawowania władzy osób, którym nie można zaufać, że będą ją sprawować zgodnie z zasadami demokracji, jako iż nie wykazały się zaangażowaniem i wiarą w nie w przeszłości, a także nie przejawiały zainteresowania, ani motywacji żeby wdrożyć je w procesie transformacji.

12. Zgromadzenie podkreśla, że mogą być zgodne z zasadami demokratycznego państwa prawa, jeżeli zastosowane zostanie kilka kryteriów. Po pierwsze, wina będąca raczej indywidualną niż zbiorową musi zostać udowodniona w poszczególnych przypadkach - to podkreśla potrzebę indywidualnego i nie zbiorowego zastosowania praw lustracyjnych.  Po drugie, trzeba zagwarantować prawo do obrony, domniemanie o  niewinności aż do udowodnienia winy oraz możliwość odwołania się do sądu. Celem wspomnianych środków nie może być nigdy zemsta; nie można też pozwolić na polityczne lub społeczne nadużycia podczas procesu lustracji. Celem lustracji nie jest ukaranie osób podejrzewanych o bycie winnymi - to zadanie śledczych stosujących prawo karne - ale ochrona nowo wyłonionej demokracji.

13. Zgromadzenie sugeruje, aby zapewnić zgodność praw lustracyjnych i podobnych środków administracyjnych z wymogami państwa opartego na zasadach prawa oraz skoncentrować się na zagrożeniach dla podstawowych praw człowieka i na procesie demokratyzacji. Proszę zapoznać się z "Wytycznymi w celu zapewnienia zgodności praw lustracyjnych i podobnych środków administracyjnych z zasadami państwa prawa" - odnośnikiem do tekstu 2.

14. Ponadto, Zgromadzenie zaleca, aby pracownicy odwołani ze swoich stanowisk przez zastosowanie prawa lustracyjnego nie tracili z zasady / generalnie swoich uprzednio nabytych praw finansowych. W wyjątkowych przypadkach, kiedy rządzące elity poprzedniego reżimu przyznały sobie wynagrodzenia wyższe od przeciętnych, należy je zredukować do przeciętnego poziomu.

15. Zgromadzenie zaleca, aby władze państw sprawdziły czy ich prawa, regulacje i procedury są zgodne z zasadami zawartymi w tej rezolucji, a jeśli jest to konieczne udoskonaliły je. Pomoże to uniknąć składania skarg dot. tych procedur przed kontrolnymi mechanizmami Rady Europy w ramach Europejskiej Konwencji Praw Człowieka, Komitetu Ministrów do monitoringu procedur lub Zgromadzenia do monitoringu procedur pod Rozkazem/Poleceniem nr 508 (1995) dotyczących wywiązywania się z obowiązków państw członkowskich.

16. Na koniec: najlepszą gwarancję rozwiązania byłego komunistycznego, totalitarnego reżimu są głębokie polityczne, prawne i ekonomiczne reformy prowadzące do stworzenia prawdziwej mentalności demokratycznej i kultury politycznej. Zgromadzenie zwraca się więc do utrwalonych demokracji aby zapewniły pomoc "wyłaniającym się demokracjom", wspierając zwłaszcza rozwój społeczeństw obywatelskich.

 

1. Debata Zgromadzenia 27.06.1996 (posiedzenie 22) (patrz dokument 7568, raport Komitetu do spraw Prawnych i Praw Człowieka, opracowany: p.Severin). Tekst wydany przez Zgromadzenie 27.06.1996 (posiedzenie 23).

2. Patrz Dokument 7568.